Eski Çağ Akdeniz Dünyasının Gözde Balık Sosu: Garum
Şu kitabın bölümü:
Yazıt,
H.
&
Gençer,
K.
(eds.)
2025.
Gastronomi ve Mutfak Sanatları Üzerine Güncel Araştırmalar- V.
Özet
Modern Güney Avrupa mutfaklarının temeli olarak görülen Roma mutfağı, eski çağ Akdeniz uygarlıklarını sentezlemekle kalmamış, imparatorluğun mekânsal ve yönetsel organizasyonunun yansıması olan zihinsel yapısının biçimlendirdiği bir içerik kazanmıştır. Akdeniz’i çevreleyen Eski Dünya’nın önemli bir bölümünde egemenlik kuran Roma, coğrafi büyüklüğü, kentsel yapılanması ve tedarikten tüketime uzanan beslenme zincirini optimum bir biçimde organize etme zorunluluğu gibi nedenlerle kendine özgü kimi mutfak özellikleri geliştirirken, zengin sofralarının ayırt edicileri arasında sayılan kimi yiyecek ve içecekler sadece beslenmenin gereği olarak değil, hazcı damak tadının ve statü arayışının gereği olarak öne çıkmıştır. Tarih boyunca Akdeniz kültürlerinin önemli protein kaynaklarından olan balık, Hellen mutfağında sadece etiyle değerlendirilmemiş, iç organlarının tuzlanıp fermente edilmesiyle üretilen bir tür sosun da kaynağı olmuştur. Çeşitli aromatik bitkiler ve tatlandırıcılarla karıştırılan bu fermente ürün, Roma mutfağının da aranılan bir tadı olmuş ve daha çok mükellef sofralarda yer bulmuştur. Hellen ve Roma mutfak kültüründe çeşitli adlarla yer bulan balık soslarından en aranılanı; garos, garon, garum, liquamen gibi adlarla anılan sostur. Hellen dünyasında çoğunlukla garos ya da garon, Roma dünyasında garum ya da liquamen olarak adlandırılan balık sosu, alternatif tatlandırıcılarla çeşitlendirilmiş ve özellikle sosyoekonomik seviyesi yüksek kesimin sofralarında aranılan bir lezzet olmuştur. Bu sosa olan yoğun talep, eski çağ Akdeniz Havzası’nda birçok garum üretim merkezinin gelişmesini sağlamıştır. Bizzat tüketilebildiği gibi birçok yemeğe eklenebilen bu sos daha sonra önemini kaybetmiştir. Yüzyıllar boyunca eski bilinirliğinden ve aranırlığından uzak olarak sınırlı miktarda üretilmekle birlikte, son yıllarda mutfak kültürü araştırmacıları ve gastronomi uzmanlarının dikkatini çekerek gündeme getirilmiş ve ticari üretimi yapılır hale gelmiştir. Çağdaş Batı dillerinde kullanıldığı haliyle garum olarak anılan balık sosunu konu alan bu çalışma, Eski Çağ Akdeniz dünyasının bu gözde lezzetini tanıtmak, kadim bilgiyi özetlemek ve günümüzdeki kullanımına dikkat çekmek amacıyla hazırlanmıştır.
