XVI. Yüzyılda Osmanlı Arşiv Kaynaklarına Göre Midilli Sancağı’nın İktisadi Durumu
Şu kitabın bölümü:
Tansü,
Y.
E.
(ed.)
2025.
Tarih Alanında Seçme Yazılar IX.
Özet
Bir bölgede yaşayan halkın, belli bir dönemdeki iktisadî durumunu inceleyebilmek için elimizde; o döneme ait, toplumun üretim biçimine ve bölgenin özelliklerine göre değişen bir takım bilgilerin olması gerekmektedir. Tarım toplumu için tarım yapılan arazinin genişliği, iklim, yetişen ürünlerinin cinsi ve miktarı gibi istatistikî bilgiler gereklidir. Sanayi ve ticaretle uğraşan bir toplum için ise, sanayinin cinsi, miktarı, kalitesi, hammaddenin nereden ve nasıl geldiği ve bölgenin hangi ticaret yolları üzerinde bulunduğu şeklindeki bilgilere ihtiyaç vardır. İktisadî hayat konusunda hayvancılığın da önemli bir unsur olduğu inkâr edilemez. Dolayısıyla hayvanlardan alınan vergiler, beslenen hayvan cinsi ve sayısı gibi hususlarda da aydınlatıcı bilgilere ihtiyaç vardır. Burada, bu hususlarla ilgili istatistiğî verilerin kaydedildiği en mükemmel kaynaklar Tapu Tahrir Defterleri’dir. Diğer kaynaklar, bu konuda Tahrir Defterleri’ndeki bilgileri desteklemesi açısından önemlidir.
Farklı zamanlarda ve farklı bölgelere has olarak düzenlenen “kanunnâmeler” de, yine vergi nizamının adalara has özelliklerini ortaya koymakta; hangi şartlar altında nasıl vergi uygulanacağı, hangi kategorilere nasıl tevzi olunacağı, çarşı, pazar ve ticarî vergilerinin ne olacağı gibi konular geniş bir şekilde belirtilmekte idi. Sancak, nahiye hatta bazı sosyal zümreler için ayrı ayrı düzenlenen bu kanunnâmeler sayesinde, devletin hakim olduğu topraklar üzerinde uyguladığı vergi politikasını ve topladığı vergi çeşitlerini öğrenmek mümkündür. Bunların nasıl uygulanacağını ise, merkeze ulaşan şikayetler, arzlar ve buna karşılık, merkezden gönderilmiş talimatlar göstermektedir. Sancak ve nahiyeler için tertip edilen kanunnâmeler, genellikle ilgili yerin Tahrir Defterleri’nin başında bulunurdu. Midilli Sancağı’na ait olan, 955/1548 ve 989/1581 tarihli iki Mufassal Tahrir Defteri’nde Sancağın kanunnâmesi mevcut olup, bize bu dönem içerisinde Midilli’de uygulanan vergi politikası, iktisadî hayat, alınan vergiler ve miktarları vs. pek çok konuda yardımcı olmuştur. Her iki defterde de bir-iki hüküm farkıyla aynı kanunnâme konulmuştur.
Osmanlı ekonomisinin temelini, bilindiği gibi, ekincilik, bağcılık ve hayvancılıktan meydana gelen ziraat teşkil etmiştir. Osmanlı ahalisinin büyük bir kısmı da bu sahada çalışmaktaydı. İnceleme konumuz olan Midilli Sancağı’nda da iktisadî hayatın esası tarım ve hayvancılığa dayanmakla birlikte, az da olsa ticarî ve sınaî faaliyetlerin yapıldığı kanunnâmelerdeki bilgilerden anlaşılmaktadır.
