Sadık Rıfat’ın Ahlak ve Adalet Temelli Toplumsal Görüşlerinin Batı Kaynaklı Yorumlanmasının Eleştirisi
Şu kitabın bölümü: Çark, Ö. & Uçgan, N. (eds.) 2025. Alanlararası Töreli İlmî Çalışmalar I.

Yaşar Zorlu
Bolu Abant İzzet Baysal Üniversitesi

Özet

Sadık Rıfat Paşa (1807-1857), Avrupa’nın 1789’da gerçekleşen Fransız Devrimi’nin tetiklediği ihtilallerle sarsıldığı, Sanayi Devrimi’nin binlerce yıldır süregelen sosyo-ekonomik ve siyasal yapıları yerinden ettiği ve Osmanlı Devleti’ni de doğrudan etkilediği 19. yüzyılın ilk yarısında hükümetin karar alma ve icra organlarında nazır ve meclis reisi olarak yer aldı. Üst seviyedeki görevleri sırasında eğitimden iktisada, mülkî idareden İslam ahlakına, diplomasiden bürokrasiye kadar birçok konuda yazdığı eserlerinde ve çok sayıdaki raporlarında ıslahatların, çağcıl yenilenme ve kalkınma programlarının başarısının ve devletin bekasının mutlak surette ahlakî ilkelerin ve adaletin yönetimde hâkim olmasıyla, halkın kalbinin fethiyle mümkün olabileceğini öngördü. Tanzimat Fermanı öncesi kaleme aldığı yazılarında halk arasında Müslim-gayrimüslim, etnisite ayrımı gözetmeksizin herkesin can, mal, namus/haysiyet emniyeti gibi insan haklarına, adil bir yönetime dair görüşleri Tanzimat Fermanı’nın temel ilkeleri arasında yer aldığından genellikle Tanzimat’ın teorisyeni olarak kabul edilmektedir. Ancak Tanzimat’ın Mustafa Reşid Paşa tarafından iktidar hırsıyla İngiltere’nin çıkarları doğrultusunda istismarı karşısında adeta Tanzimat’ın muhalifi olmuştur. Sadık Rıfat, görüşlerini herhangi bir Batılı ideolojiye atıf yapmadan, genellikle Türk-İslam düşünürlerinin asırlardır vurguladıkları adalet ve insan hakları gibi kavramlar ve ahlakî ilkeler üzerine bina etmesine rağmen, çağının Avrupa’sında sloganlaştırılan benzer kavramlarla benzerliği nedeniyle bilhassa Şerif Mardin ve onu takip eden pek çok yazar ve akademisyen tarafından liberalizm gibi Batılı ideolojilerden ilham aldığı şeklinde değerlendirilmiştir. Bu çalışmada ise Sadık Rıfat, her ne kadar Batının gelişmişliğini tasvir etse de, Onun gerek iktisadi kalkınmaya gerek yönetime dair görüşlerinin, tüm zamanlarda insanlığın haysiyet ve refahı için esas olan ahlakı ve adaleti merkeze alan İslam-Türk düşüncesiyle ilişkisi tartışılmaktadır.

Kaynakça Gösterimi

Zorlu, Y. (2025). Sadık Rıfat’ın Ahlak ve Adalet Temelli Toplumsal Görüşlerinin Batı Kaynaklı Yorumlanmasının Eleştirisi. In: Çark, Ö. & Uçgan, N. (eds.), Alanlararası Töreli İlmî Çalışmalar I. Özgür Yayınları. DOI: https://doi.org/10.58830/ozgur.pub671.c4895

Lisans

Yayın Tarihi

27 February 2025

DOI

Kategoriler