Bu çalışma, 19. yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu’nda Tanzimat (1839) ve Islahat (1856) fermanlarıyla gayrimüslim cemaatlere tanınan ibadethane inşa etme hakkının, Samsun ve çevresindeki Rum kiliseleri bağlamında yarattığı dönüşümü ele almaktadır. Bu düzenlemeler, Osmanlı modernleşme sürecinin eşitlikçi hukuk anlayışını tesis etme çabasının bir parçası olarak gayrimüslim cemaatlerin kamusal görünürlüğünü artırmış; yeni kilise inşaatları ve mevcut yapıların onarımı bu sürecin somut göstergeleri olmuştur.

Samsun ve Bafra, 19. yüzyılın ikinci yarısında ticari ve demografik açıdan hızla gelişmiş; Rum nüfusun artışıyla birlikte kilise ve okul inşaatları cemaat kimliğinin görünür kılınmasında belirleyici rol oynamıştır. Bu bağlamda Antyeri Hagios Demetrios Kilisesi, üç nefli bazilikal planıyla dönemin Rum kilise mimarisinin tipik özelliklerini yansıtan önemli bir örnek olarak öne çıkmaktadır. Erken Hristiyanlıktan itibaren yaygınlaşan bazilikal şema, 19. yüzyılda Anadolu ve Karadeniz coğrafyasında yoğun biçimde uygulanmış; Hagios Demetrios Kilisesi bu geleneğin bölgesel bir yansımasıdır.

Yapının batı cephesinde yer alan çift çan kulesi, Karadeniz bölgesinde nadir görülen bir uygulama olarak dikkat çekmektedir. Tanzimat sonrası dönemde çan kulelerinin kilise planlarına özgün biçimde dahil edilmesi, cemaatlerin dini kimliklerini mimari üzerinden ifade etme çabasının göstergesidir. Camiye dönüştürülmesiyle iç mekânın özgün özellikleri büyük ölçüde kaybolmuş olsa da Hagios Demetrios Kilisesi, 19. yüzyıl Rum cemaatinin kültürel varlığını ve Osmanlı şehir dokusundaki çok kültürlü yapıyı yansıtan önemli bir anıt niteliğini korumaktadır.